Koniec życia
Gdy zbliża się kres życia osoby z niepełnosprawnością lub jej opiekuna, warto wiedzieć, z jakiego wsparcia instytucjonalnego można skorzystać. W tym rozdziale znajdziesz informacje o najważniejszych świadczeniach i formach pomocy przed śmiercią i po niej – z ZUS, KRUS, ośrodków pomocy społecznej, PFRON oraz organizacji pozarządowych.
Świadczenia z ZUS
ZUS oferuje kilka świadczeń w sytuacji śmierci bliskiej osoby oraz na rzecz osób z niepełnosprawnością. Należą do nich m.in.:
- zasiłek pogrzebowy,
- renta rodzinna (w tym dla sierot),
- dodatek dla sieroty zupełnej,
- świadczenie uzupełniające (tzw. 500+ dla osób niesamodzielnych) oraz
- zasiłek opiekuńczy.
Zasiłek pogrzebowy
Zasiłek pogrzebowy to jednorazowe świadczenie wypłacane przez ZUS na pokrycie kosztów pogrzebu. Przysługuje osobie lub instytucji, która faktycznie poniosła koszty pochówku – najczęściej jest to członek rodziny zmarłej osoby (np. małżonek, dziecko, rodzic).
Wysokość zasiłku wynosi maksymalnie 7000 zł (jeśli dana osoba zmarła po 31 grudnia 2025 r.). W przypadku gdy koszty pogrzebu pokrył ktoś z rodziny, otrzymuje on pełną kwotę 7000 zł, niezależnie od rzeczywiście poniesionych wydatków. Osoba spoza rodziny lub instytucja (np. przyjaciel, gmina, dom pomocy) dostanie zwrot kosztów do wysokości 7000 zł. Zasiłek przysługuje, gdy osoba zmarła była ubezpieczona w ZUS, pobierała emeryturę/rentę lub spełniała warunki do jej uzyskania. Jeśli nie miała własnego ubezpieczenia, zasiłek może być przyznany z tytułu ubezpieczenia bliskiego krewnego, który organizuje pogrzeb.
Kto może się ubiegać
Każda osoba lub jednostka, która opłaciła koszty pogrzebu zmarłej osoby ubezpieczonej (lub emeryta/rencisty). W pierwszej kolejności rodzina (małżonek, dzieci – także przybrane lub z rodziny zastępczej, wnuki, rodzice, rodzeństwo), ale również inna osoba (nawet niespokrewniona) czy instytucja, jeśli to ona zapłaciła za pogrzeb. Nie ma kryterium dochodowego – ważne jest faktyczne poniesienie kosztów.
Jak załatwić
Złóż wniosek o wypłatę zasiłku pogrzebowego (formularz ZUS Z-12) wraz z wymaganymi dokumentami. Formularz możesz pobrać ze strony internetowej ZUS lub otrzymać w najbliższej placówce ZUS.
Do wniosku dołącz:
- skrócony akt zgonu,
- oryginały rachunków (lub kopie poświadczone za zgodność z oryginałem), które zawierają informacje o poniesionych kosztach pogrzebu,
- oświadczenie o podziale kosztów – jeżeli koszty pokryła więcej niż jedna osoba.
W przypadku dziecka, które urodziło się martwe, zamiast aktu zgonu potrzebne będzie zaświadczenie ze szpitala o martwym urodzeniu. Jeżeli wniosek składa instytucja, osoba, która ją reprezentuje, powinna mieć stosowne pełnomocnictwo.
Gdzie załatwić
W dowolnej jednostce ZUS (najlepiej właściwej ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania osoby zmarłej). Dokumenty możesz:
- złożyć osobiście w biurze ZUS lub przez pełnomocnika,
- wysłać pocztą albo
- złożyć elektronicznie przez portal eZUS.
Wiele zakładów pogrzebowych oferuje pomoc w załatwieniu formalności. Możesz wypełnić wniosek i przekazać go wraz z dokumentami bezpośrednio pracownikowi zakładu pogrzebowego, a on złoży je do ZUS w Twoim imieniu.
Ważne!
Termin na złożenie wniosku to 12 miesięcy od dnia śmierci. Po upływie roku prawo do zasiłku wygasa.
Renta rodzinna
Renta rodzinna to świadczenie wypłacane co miesiąc członkom rodziny osoby zmarłej, która miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy (albo spełniała warunki do ich uzyskania). Renta rodzinna stanowi określony procent świadczenia, które przysługiwało osobie zmarłej.
Wysokość renty rodzinnej zależy od liczby uprawnionych osób w rodzinie i wynosi:
- 85% świadczenia osoby zmarłej – gdy uprawniona jest jedna osoba,
- 90% – gdy dwie,
- 95% – gdy trzy lub więcej osób.
Kwoty te ZUS dzieli równo między wszystkich uprawnionych.
Kto może się ubiegać
Uprawnieni są najbliżsi członkowie rodziny osoby zmarłej, o ile spełniają określone warunki dotyczące wieku lub stanu zdrowia:
- Dzieci własne, drugiego małżonka lub przysposobione – do ukończenia 16 lat, a jeśli się uczą w szkole – do 25 lat. Uwaga: dziecko, które stało się całkowicie niezdolne do pracy (np. z powodu niepełnosprawności) przed 16 rokiem życia lub w trakcie nauki przed 25 rokiem życia, ma prawo do renty rodzinnej bez względu na wiek. Oznacza to, że dorosłe dziecko z niepełnosprawnością może pobierać rentę rodzinną dożywotnio, jeśli niepełnosprawność powstała w tym okresie.
- Wnuki, rodzeństwo lub inne dzieci przyjęte na wychowanie – również mogą otrzymać rentę rodzinną, jeśli były na utrzymaniu osoby zmarłej co najmniej rok przed jej śmiercią (wyjątek stanowi śmierć nagła, np. w wypadku) i nie mają własnych rodziców, którzy mogliby je utrzymać.
- Wdowa lub wdowiec – jeśli w chwili śmierci małżonka mieli 50 lat lub więcej albo byli niezdolni do pracy. Uprawnienie ma także młodsza wdowa lub młodszy wdowiec, jeśli wychowuje co najmniej jedno dziecko uprawnione do renty rodzinnej (własne lub osoby zmarłej) poniżej 16 roku życia, a jeśli dziecko się uczy – to do ukończenia 18 lat. Wdowie/wdowcowi przysługuje też renta rodzinna, gdy opiekuje się dzieckiem osoby zmarłej, które jest całkowicie niezdolne do pracy (bez względu na wiek dziecka). Wdowa/wdowiec, którzy nie spełnili kryterium wieku w chwili śmierci małżonka, uzyskają uprawnienie do renty rodzinnej, jeśli skończą 50 lat lub staną się niezdolni do pracy w ciągu 5 lat od śmierci małżonka lub od dnia, w którym przestaną wychowywać uprawnione dziecko.
- Rodzice osoby zmarłej – jeśli spełniają warunki takie jak dla wdowy/wdowca (wiek, niezdolność do pracy) oraz jeśli zmarły przyczyniał się do ich utrzymania.
Ta sytuacja dotyczy np. matki lub ojca osoby zmarłej, którzy byli na jej utrzymaniu.
Jak załatwić
Warunkiem ogólnym przyznania renty jest to, by osoba zmarła miała prawo do emerytury lub renty (albo była ubezpieczona i spełniała warunki do uzyskania renty/emerytury). Członkowie rodziny muszą spełniać wymagane kryteria dotyczące wieku, nauki lub niezdolności do pracy.
Dziecko z niepełnosprawnością musi przedstawić orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy (wydane przez ZUS lub komisję lekarską), które stwierdza, że stan niezdolności powstał przed 16 lub 25 rokiem życia – to podstawa do przyznania bezterminowej renty rodzinnej dla takiej osoby.
Wdowy/wdowcy w młodszym wieku muszą przedstawić dokumenty potwierdzające opiekę nad dzieckiem.
Aby otrzymać rentę rodzinną, złóż wniosek (formularz ERR) do ZUS. Do wniosku dołącz akt zgonu oraz dokumenty potwierdzające uprawnienia poszczególnych członków rodziny, np.:
- akt urodzenia dziecka,
- zaświadczenie ze szkoły/uczelni (gdy dziecko ma ponad 16 lat i się uczy),
- orzeczenie o niezdolności do pracy (dla dzieci z niepełnosprawnością lub wdowy/ wdowca niezdolnych do pracy),
- dokumenty potwierdzające datę urodzenia i stan cywilny wdowy/wdowca,
- ewentualnie: dokumenty o przyczynianiu się do utrzymania (dla rodziców).
Wniosek możesz pobrać ze strony internetowej ZUS lub otrzymać go w placówce i złożyć osobiście, pocztą lub przez portal eZUS.
Jeśli już dostajesz inną rentę z ZUS (np. socjalną), w niektórych przypadkach ZUS sam z urzędu rozpoczyna postępowanie. Najlepiej jednak samodzielnie złożyć wniosek jak najszybciej po śmierci bliskiej osoby.
Gdzie załatwić
W najbliższym oddziale ZUS lub inspektoracie – zgodnie z miejscem zamieszkania uprawnionych osób (np. dziecka). Możesz także wysłać wniosek elektronicznie przez portal eZUS (aby się zalogować, musisz mieć profil zaufany lub e-dowód) lub pocztą (list polecony do właściwej jednostki ZUS).
ZUS ma 30 dni na wydanie decyzji od momentu wyjaśnienia ostatnich potrzebnych okoliczności. Decyzję prześle listownie lub na Twoje konto na eZUS.
Dodatek dla sieroty zupełnej
Dodatek dla sieroty zupełnej to specjalny dodatek pieniężny dla dziecka, które straciło oboje rodziców (albo jedno, gdy drugie z rodziców było nieznane). Dodatek ten przysługuje wyłącznie osobom, które pobierają rentę rodzinną. Jest to kwota dodatkowa, wypłacana co miesiąc razem z rentą rodzinną. Od 1 marca 2025 r. wysokość dodatku wynosi 654,48 zł miesięcznie (kwota ta co roku podlega waloryzacji).
O dodatek może ubiegać się każda osoba uprawniona do renty rodzinnej z ZUS, która nie ma obojga rodziców. W praktyce dotyczy to sierot zupełnych – zarówno małoletnich dzieci, jak i dorosłych, bez względu na wiek.
Ważne!
Aby otrzymywać ten dodatek, najpierw trzeba mieć ustalone prawo do renty rodzinnej (choćby po jednym z rodziców).
Jeśli np. dziecko pobiera rentę rodzinną po zmarłej matce, a ojciec jest nieznany lub również nie żyje, przysługuje mu dodatek sierocy. Nie ma kryterium dochodowego ani warunku, że musi kontynuować naukę, by go otrzymywać. Liczy się jedynie status sieroty zupełnej.
Jak załatwić
Złóż wniosek do ZUS o dodatek dla sieroty zupełnej (formularz ERRD).
Do wniosku dołącz dokumenty potwierdzające daty zgonu obojga rodziców. ZUS wymaga aktu zgonu matki oraz aktu zgonu ojca. Jeśli ojciec jest nieznany, dołącz akt urodzenia dziecka z informacją o nieznanym ojcu. Jeśli oboje rodzice zmarli równocześnie lub w krótkim odstępie, warto od razu we wniosku o rentę rodzinną zaznaczyć, że dziecko jest sierotą zupełną. Jeżeli drugie z rodziców umiera później (np. gdy dziecko już pobiera rentę rodzinną po jednym z rodziców), należy złożyć osobny wniosek o dodatek. Dodatek nie jest przyznawany automatycznie.
ZUS rozpatrzy wniosek i wyda decyzję (zwykle w ciągu 30 dni). Dodatek jest wypłacany przez tę samą instytucję (organ rentowy), która wypłaca rentę rodzinną.
Gdzie załatwić
W dowolnej jednostce ZUS – najlepiej tam, gdzie ustalano rentę rodzinną. Wniosek możesz złożyć:
- osobiście w ZUS,
- pocztą lub
- elektronicznie przez portal eZUS.
Ważne!
Każde dziecko, które jest sierotą uprawnioną do renty rodzinnej, dostaje dodatek niezależnie od liczby rodzeństwa – np. gdy troje rodzeństwa pobiera jedną rentę rodzinną wspólnie, to ZUS wypłaci każdemu dodatek sierocy oddzielnie.
Świadczenia z KRUS
Rolnicy i ich rodziny, którzy są objęci ubezpieczeniem Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, mogą korzystać z analogicznych form wsparcia jak w ZUS. Jeśli osoba zmarła była ubezpieczona w KRUS (np. jako rolnik, domownik) lub pobierała rolniczą emeryturę/rentę, to świadczenia po jej śmierci przyznaje KRUS.
Zasiłek pogrzebowy
Zasiłek pogrzebowy z KRUS działa na takich samych zasadach jak w ZUS – jest to zwrot kosztów pogrzebu do wysokości ustawowej kwoty. Od 1 stycznia 2026 r. zasiłek wynosi do 7000 zł.
Uprawnieni do zasiłku są członkowie rodziny zmarłego rolnika (ubezpieczonego lub emeryta KRUS) – otrzymują oni pełne 7000 zł, niezależnie od wydatków.
Jeżeli koszty pogrzebu pokryła inna osoba (spoza rodziny) lub np. gmina, KRUS zwróci faktycznie poniesione koszty, maksymalnie 7000 zł. Warunkiem jest, by osoba zmarła miała ubezpieczenie w KRUS albo pobierała z KRUS emeryturę/ rentę. Jeżeli rolnik nie był ubezpieczony, ale np. jego współmałżonek (również rolnik) organizuje pogrzeb, zasiłek może być wypłacony z ubezpieczenia współmałżonka.
Jak załatwić
Wypełnij wniosek o wypłatę zasiłku pogrzebowego (formularz KRUS SR-26).
Do wniosku dołącz:
- akt zgonu,
- oryginały rachunków (lub kopie poświadczone za zgodność z oryginałem), które zawierają informacje o poniesionych kosztach pogrzebu,
- dokument potwierdzający pokrewieństwo (np. akt małżeństwa, urodzenia – jeśli dotyczy).
Gdzie załatwić
Złóż dokumenty w najbliższej jednostce KRUS (oddział regionalny lub placówka terenowa) – osobiście lub wyślij pocztą. KRUS wypłaca zasiłek zwykle w ciągu 30 dni od dnia, w którym złożysz pełny wniosek, na podane konto bankowe.
Procedura jest uproszczona, a formularze i pomoc uzyskasz w każdej placówce KRUS.
Wiele zakładów pogrzebowych oferuje pomoc w załatwieniu formalności. Możesz wypełnić wniosek i przekazać go wraz z dokumentami bezpośrednio pracownikowi zakładu pogrzebowego, a on złoży je do KRUS w Twoim imieniu.
Ważne!
Termin na złożenie wniosku to 12 miesięcy od dnia śmierci. Po upływie roku prawo do zasiłku wygasa.
Renta rodzinna rolnicza
Renta rodzinna z KRUS (tzw. rolnicza renta rodzinna) to odpowiednik renty rodzinnej z ZUS. Jest ona wypłacana rodzinie zmarłego rolnika lub osoby ubezpieczonej w KRUS.
Zasady uprawnień są bardzo podobne do systemu ZUS: dzieci, małżonek i rodzice mogą otrzymać rentę rodzinną, jeśli zmarły rolnik miał prawo do emerytury rolniczej lub renty rolniczej (albo spełniał warunki stażowe, by ją uzyskać).
Kto może się ubiegać
Osoby uprawnione to:
- Dzieci (własne, przysposobione, pasierbowie) – do ukończenia 16 lat, a jeśli się uczą w szkole – do 25 lat. Uwaga: dziecko, które jest całkowicie niezdolne do pracy (niepełnosprawne) od młodego wieku, może pobierać rolniczą rentę rodzinną bezterminowo.
- Wdowa lub wdowiec – jeśli w chwili śmierci małżonka mieli 50 lat lub więcej albo byli niezdolni do pracy. Uprawnienie ma także młodsza wdowa lub młodszy wdowiec, jeśli wychowuje co najmniej jedno dziecko (KRUS stosuje tu przepisy niemal identyczne jak ZUS).
- Rodzice rolnika – jeśli byli na jego utrzymaniu i spełniają kryteria wieku/ niezdolności do pracy. Wysokość renty rodzinnej z KRUS oblicza się podobnie – jako procent świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu rolnikowi.
Jak załatwić
Złóż wniosek o rentę rodzinną z ubezpieczenia społecznego rolników (formularz KRUS SR-12) w placówce KRUS właściwej dla miejsca zamieszkania osób uprawnionych. Do wniosku dołącz:
- akt zgonu,
- dokumenty, które potwierdzają okresy ubezpieczenia osoby zmarłej (KRUS ma je w systemie, ale jeśli ta osoba była też ubezpieczona w ZUS, trzeba udokumentować te okresy),
- dokumenty, które potwierdzają uprawnienia członków rodziny (akty urodzenia dzieci, zaświadczenia o nauce, orzeczenia o niezdolności do pracy dla dzieci niepełnosprawnych, akt małżeństwa dla wdowy itp.).
Jeśli KRUS wyda pozytywną decyzję o przyznaniu renty rodzinnej rolniczej, będzie ją wypłacać co miesiąc.
Gdzie załatwić
Wniosek możesz:
- złożyć osobiście w jednostce terenowej KRUS,
- wysłać pocztą lub
- przekazać przez elektroniczną skrzynkę podawczą (ePUAP lub e-Doręczenia) adresowaną do KRUS.
Jeśli będziesz mieć jakiekolwiek wątpliwości, pracownicy KRUS pomogą Ci skompletować wymagane dokumenty.
Ważne!
KRUS nie przewiduje standardowego zasiłku opiekuńczego dla rolników w razie choroby członka rodziny. Rolnicy nie mają odpowiednika tego świadczenia na stałe. Wyjątkowo, np. w czasie pandemii COVID-19, wprowadzano tymczasowe zasiłki opiekuńcze w KRUS, ale obecnie co do zasady opieka nad chorymi dziećmi nie jest w KRUS płatna.
Dodatek dla sieroty zupełnej
Dodatek dla sieroty zupełniej to specjalny dodatek pieniężny dla dziecka, które straciło oboje rodziców (albo jedno, gdy drugie z rodziców było nieznane). Dodatek ten przysługuje wyłącznie osobom, które pobierają rentę rodzinną. Jest to kwota dodatkowa, wypłacana co miesiąc razem z rentą rodzinną. Od 1 marca 2025 r. wysokość dodatku wynosi 654,48 zł miesięcznie (kwota ta co roku podlega waloryzacji).
O dodatek może ubiegać się każda osoba uprawniona do renty rodzinnej z KRUS, która nie ma obojga rodziców. W praktyce dotyczy to sierot zupełnych – zarówno małoletnich dzieci, jak i dorosłych, bez względu na wiek.
Ważne!
Aby otrzymywać ten dodatek, najpierw trzeba mieć ustalone prawo do renty rodzinnej (choćby po jednym z rodziców).
Jeśli np. dziecko pobiera rentę rodzinną po zmarłej matce, a ojciec jest nieznany lub również nie żyje, przysługuje mu dodatek sierocy. Nie ma kryterium dochodowego ani warunku, że musi kontynuować naukę, by go otrzymywać. Liczy się jedynie status sieroty zupełnej.
Jak załatwić
Złóż wniosek o dodatek dla sieroty zupełnej (nie ma specjalnego formularza – wystarczy pismo do KRUS, w którym powołasz się na art. 76 ustawy emerytalnej. Możesz także zaznaczyć odpowiednią rubrykę we wniosku o rentę rodzinną).
Do wniosku dołącz dokumenty potwierdzające daty zgonu obojga rodziców. KRUS wymaga aktu zgonu matki oraz aktu zgonu ojca. Jeśli ojciec jest nieznany, dołącz akt urodzenia dziecka z informacją o nieznanym ojcu. Jeśli oboje rodzice zmarli równocześnie lub w krótkim odstępie, warto od razu we wniosku o rentę rodzinną zaznaczyć, że dziecko jest sierotą zupełną. Jeżeli drugie z rodziców umiera później (np. gdy dziecko już pobiera rentę rodzinną po jednym z rodziców), należy złożyć osobny wniosek o dodatek. Dodatek nie jest przyznawany automatycznie.
KRUS rozpatrzy wniosek i wyda decyzję (zwykle w ciągu 30 dni). Dodatek jest wypłacany przez tę samą instytucję (organ rentowy), która wypłaca rentę rodzinną.
Gdzie załatwić
W dowolnej jednostce KRUS – najlepiej tam, gdzie ustalano rentę rodzinną. Wniosek możesz złożyć:
- osobiście w KRUS,
- pocztą lub
- elektronicznie przez portal eKRUS.
Ważne!
Każde dziecko, które jest sierotą uprawnioną do renty rodzinnej, dostaje dodatek niezależnie od liczby rodzeństwa – np. gdy troje rodzeństwa pobiera jedną rentę rodzinną wspólnie, to KRUS wypłaci każdemu dodatek sierocy oddzielnie.
Wsparcie z OPS/MOPS/PCPR
Ośrodki pomocy społecznej (OPS, w mieście – MOPS) oraz powiatowe/miejskie centra pomocy rodzinie (PCPR/MCPR) oferują pomoc w sytuacjach kryzysowych, także związanych ze śmiercią osoby z niepełnosprawnością lub jej opiekuna.
Wsparcie to może mieć formę:
- zasiłków celowych,
- pomocy w organizacji pogrzebu,
- usług opiekuńczych,
- programów dla rodzin.
Zasiłek celowy
Zasiłek celowy to jednorazowa pomoc finansowa z pomocy społecznej, przyznawana na konkretny cel, jeżeli nastąpi szczególnie trudna sytuacja życiowa. Śmierć członka rodziny, zwłaszcza gdy brakuje środków na jego pochówek, jest właśnie taką sytuacją. Zasiłek celowy może zostać przyznany na pokrycie części kosztów pogrzebu (np. jeśli zasiłek pogrzebowy z ZUS nie wystarcza lub gdy osoba zmarła nie była ubezpieczona), a także na inne niezbędne wydatki związane z tym okresem (np. zakup odzieży żałobnej, opłacenie stypy, transport). Wysokość zasiłku celowego ustala indywidualnie OPS – może on wynosić kilkaset lub nawet kilka tysięcy złotych, zależnie od potrzeb, a także od możliwości gminy.
Kto może się ubiegać
Osoba lub rodzina znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej i życiowej. Co do zasady zasiłki z pomocy społecznej są przeznaczone dla osób o niskich dochodach – poniżej ustawowego kryterium dochodowego (według stanu na kwiecień 2026 r. wynosi ono 1010 zł netto dla osoby samotnej lub 823 zł na osobę w rodzinie).
Jednak w szczególnie uzasadnionych przypadkach OPS może przyznać zasiłek celowy wtedy, gdy dana osoba przekracza to kryterium – jeśli przemawiają za tym wyjątkowe okoliczności (śmierć, ciężka choroba, klęska żywiołowa itp.).
O zasiłek celowy na koszty pogrzebu może się ubiegać członek rodziny osoby zmarłej lub inna osoba, która te koszty poniosła, o ile znajduje się w niedostatku. Także osoba z niepełnosprawnością, która utraciła opiekuna i ma trudności finansowe, może otrzymać taki zasiłek na bieżące potrzeby w okresie żałoby.
Ważne!
Zasiłek celowy to pomoc bezzwrotna (chyba że ktoś go uzyskał na podstawie fałszywych danych).
Jak załatwić
Zgłoś się do ośrodka pomocy społecznej w swoim miejscu zamieszkania i złóż wniosek o zasiłek celowy – nie ma jednego druku, każdy OPS ma swój wzór.
Wniosek możesz też napisać odręcznie. Powinien zawierać Twoje dane, opis sytuacji (np. „Proszę o zasiłek celowy na pokrycie kosztów pogrzebu matki, ponieważ mój dochód jest niski, a koszty przekraczają moje możliwości”) oraz kwotę/rodzaj potrzebnej pomocy.
Do wniosku dołącz:
- dokumenty, które potwierdzają dochody rodziny (np. odcinek renty, zaświadczenie o zarobkach),
- ewentualnie rachunki z zakładu pogrzebowego lub inne dowody wydatków.
OPS może również wymagać aktu zgonu do wglądu. Następnie czekaj na kontakt pracownika socjalnego, który umówi się z Tobą na wywiad środowiskowy. To standardowa procedura.
Ważne!
Przedstaw swoją sytuację szczerze. Pomoc społeczna jest ostatnią deską ratunku właśnie wtedy, gdy inne środki zawiodły.
Gdzie załatwić
W lokalnym OPS osobiście w godzinach urzędowania. Niektóre większe miasta umożliwiają złożenie wniosku elektronicznie przez portal ePUAP lub e-Doręczenia – sprawdź na stronie internetowej Twojego OPS, czy udostępnia taką usługę.
Decyzję o zasiłku dostaniesz na piśmie (listem poleconym lub odbierzesz ją osobiście w OPS). W sytuacjach nagłych OPS potrafi działać szybko, np. gdy zbliża się termin pogrzebu, może wydać decyzję w kilka dni.
Pomoc w organizacji pogrzebu przez gminę
Jeżeli nie ma osób, które mogłyby zorganizować pogrzeb, ani środków na pokrycie jego kosztów, obowiązek pochówku spoczywa na gminie. Pomoc społeczna może więc wesprzeć rodzinę w organizacji pogrzebu, gdy jest ona niewydolna (finansowo lub z powodu np. ciężkiej choroby czy niepełnosprawności). Zapewnia wtedy pochówek zgodny z lokalnymi zwyczajami – najczęściej skromny pogrzeb na koszt gminy. Dzieje się tak np. gdy umiera osoba samotna lub gdy bliscy odmawiają pochowania zmarłego członka rodziny, bo nie mają pieniędzy.
Oprócz sfinansowania samego pogrzebu pracownicy OPS mogą też pomóc rodzinie w załatwieniu rozmaitych spraw, które się z tym wiążą:
- uzyskaniu aktu zgonu,
- wyborze zakładu pogrzebowego,
- transporcie zwłok,
- organizacji ceremonii (np. powiadomieniu duchownego).
Dla osób z niepełnosprawnością, które straciły opiekuna i nie są w stanie same wszystkim się zająć, taka pomoc bywa nieoceniona.
Kto może skorzystać
Rodzina zmarłego (lub opiekun prawny itp.), która znajduje się w tak trudnej sytuacji, że nie jest w stanie zorganizować pogrzebu. Również gdy osoba zmarła była bezdomna lub samotna, wtedy gmina z urzędu zajmuje się jej pochówkiem. Jeśli osobą uprawnioną do pochówku jest dorosłe dziecko z niepełnosprawnością (po śmierci rodzica), a nie ma ono realnych możliwości organizacyjnych ani finansowych, OPS powinien pomóc. Czasem o interwencję proszą też szpitale (gdy nikt nie odbiera ciała) lub sąsiedzi. Gmina ma ustawowy obowiązek pochować każdego zmarłego na jej terenie, jeżeli nie zrobią tego bliscy.
Jak załatwić
Najlepiej skontaktować się z OPS zaraz po śmierci danej osoby (telefonicznie lub osobiście) i poinformować o problemie. Pracownik socjalny oceni sytuację – prawdopodobnie poprosi o oświadczenie o braku środków i ewentualnie przeprowadzi szybki wywiad. Jeśli decyzja będzie pozytywna, OPS zajmie się resztą: często ma podpisaną umowę z zakładem pogrzebowym, który odbierze ciało z kostnicy i zorganizuje pochówek (z trumną lub urną) na cmentarzu komunalnym.
Pogrzeb gminny odbywa się zazwyczaj skromnie, ale z poszanowaniem godności osoby zmarłej (niekiedy uczestniczy w nim przedstawiciel OPS).
OPS może potrzebować dokumentów osoby zmarłej (dowód osobisty, karta zgonu ze szpitala). Jeśli jesteś bliskim, który prosi o pomoc, złóż w OPS wniosek o zorganizowanie pogrzebu na koszt gminy, i wyjaśnij swoją sytuację (np. „Jestem synem zmarłego, mam orzeczoną niepełnosprawność i utrzymuję się z renty socjalnej. Nie stać mnie na zorganizowanie pogrzebu”). Gmina może później dochodzić zwrotu kosztów pogrzebu, o ile po zmarłym pozostał spadek, ale nie obciąża rodziny w trudnej sytuacji.
Gdzie załatwić
Zgłoś się do ośrodka pomocy społecznej w miejscu, w którym dana osoba mieszkała lub umarła. Poza godzinami pracy urzędu, jeśli śmierć nastąpiła np. w nocy lub w weekend, możesz się skontaktować z dyżurnymi służbami (policją, strażą miejską) – one powiadomią odpowiednie osoby. W mniejszych miejscowościach takimi sprawami zajmuje się bezpośrednio kierownik urzędu stanu cywilnego lub wójt.
Ważne!
Jeśli korzystasz z pomocy gminy, musisz się liczyć ze skromnym charakterem pogrzebu (zwykle pochówek jest organizowany najtańszym kosztem, a trumna lub urna zostaje złożona w grobie zbiorowym). Jednak nikt nie zostanie bez godnego pochówku z powodu biedy – państwo to gwarantuje.
Pozostałe wsparcie
Oprócz instytucji publicznych ogromną rolę we wsparciu w trudnych chwilach życia odgrywają organizacje pozarządowe (NGO). W całej Polsce działają fundacje, stowarzyszenia, hospicja, które niosą pomoc rodzinom osób z niepełnosprawnością – zarówno w trakcie opieki nad nimi, jak i po stracie bliskich.
Poniżej przedstawiamy wybrane przykłady takich organizacji oraz formy wsparcia, jakie oferują.
Pomoc psychologiczna
Utrata bliskiej osoby to jedno z najtrudniejszych doświadczeń w życiu. Dlatego wiele NGO oferuje bezpłatne wsparcie psychologa lub terapeuty dla osób w żałobie.
Możesz skorzystać z indywidualnych konsultacji lub terapii, aby lepiej zrozumieć i przeżyć swój smutek oraz poradzić sobie z silnymi emocjami. Taka pomoc jest dostępna zarówno dla członków rodziny zmarłej osoby (np. rodziców, rodzeństwa, dzieci), jak i dla osoby z niepełnosprawnością, która straciła opiekuna. Spotkania z psychologiem odbywają się zwykle bezpłatnie i w dogodnej formie – osobiście lub zdalnie.
Wsparcie finansowe
Niektóre organizacje pozarządowe mogą udzielić jednorazowej pomocy pieniężnej rodzinom, które znalazły się w wyjątkowo trudnej sytuacji po śmierci bliskiej osoby. Taka pomoc jest najczęściej przeznaczona na pokrycie nagłych wydatków związanych ze stratą – np. kosztów leczenia, opieki zastępczej lub innych pilnych potrzeb. Organizacje mają specjalne programy pomocy kryzysowej i mogą przyznać zasiłek lub inną formę zapomogi, jeśli rodzina nie radzi sobie finansowo. Wniosek o taką pomoc składa się bezpośrednio w organizacji (często trzeba udokumentować trudną sytuację rodzinną).
Doradztwo prawne
Po stracie bliskiej osoby trzeba załatwić rozmaite formalności – np. kwestię spadku, renty rodzinnej, ustanowienia opieki prawnej nad osobą z niepełnosprawnością czy inne sprawy urzędowe. Wiele organizacji oferuje bezpłatne porady prawne dla osób z niepełnosprawnościami i ich bliskich. Możesz skonsultować się z prawnikiem lub doradcą, aby dowiedzieć się, jakie masz prawa i jakie kroki podjąć (np. jak ustanowić opiekuna prawnego dla osieroconego dziecka z niepełnosprawnością, jakie zasiłki lub świadczenia Ci przysługują, jak załatwić formalności pogrzebowe itp.). Porady prawne udzielane przez NGO są przystępne i dostosowane do Twojej sytuacji – specjalista wyjaśni trudne przepisy prostym językiem i pomoże Ci wypełnić dokumenty, jeśli będzie to potrzebne.
Pomoc w opiece nad osieroconym dzieckiem z niepełnosprawnością
Gdy umrze opiekun dziecka (lub dorosłej osoby) z niepełnosprawnością, pojawia się pytanie, kto przejmie nad nim opiekę. Organizacje pozarządowe wspierają rodziny w takiej sytuacji i starają się zapewnić ciągłość opieki dla osoby z niepełnosprawnością. Mogą pomóc znaleźć rodzinę zastępczą lub tymczasowych opiekunów, a także doradzić w sprawie ustanowienia opiekuna prawnego.
Niektóre fundacje prowadzą również tzw. rodzinne domy pomocy lub mieszkania wspomagane – małe placówki o domowej atmosferze, w których osoby z niepełnosprawnością, które zostały pozbawione opieki rodziny, mogą zamieszkać i otrzymać codzienne wsparcie asystentów. Dzięki temu dziecko lub osoba dorosła z niepełnosprawnością pozostanie w możliwie znanym i przyjaznym środowisku – czy to we własnym domu (jeśli będzie mieć opiekunów zewnętrznych), czy w niewielkiej społeczności prowadzonej przez daną organizację. Wsparcie to jest dostosowane do indywidualnych potrzeb: inaczej wygląda pomoc dla małego dziecka, a inaczej – dla dorosłej osoby, która wymaga stałej opieki.
Wsparcie duchowe
W obliczu straty wiele osób szuka pocieszenia w sferze duchowej. Organizacje o charakterze religijnym (np. działające przy Kościołach różnych wyznań) oraz grupy wsparcia duchowego oferują możliwość rozmowy, modlitwy i otuchy dla osób pogrążonych w żałobie. Jeśli odczuwasz taką potrzebę, możesz skontaktować się z tego typu wspólnotą lub fundacją. Często dostępni są tam duchowni różnych wyznań lub przeszkoleni wolontariusze, którzy Cię wysłuchają i pomogą Ci przejść przez trudny czas żałoby. Takie wsparcie kierowane jest do wszystkich bliskich osoby zmarłej (w tym do osób z niepełnosprawnością) i zazwyczaj nie trzeba za nie płacić. Spotkania o charakterze duchowym – indywidualne rozmowy, grupowe modlitwy czy nabożeństwa w intencji osoby zmarłej – dają ukojenie oraz nadzieję tym, którzy przeżywają stratę.
Grupy wsparcia
Wiele NGO organizuje grupy wsparcia dla osób, które straciły bliskich. Udział w takiej grupie pozwala spotkać innych ludzi w żałobie i podzielić się własnymi przeżyciami. Uczestnicy czują, że nie są sami ze swoim bólem – mogą porozmawiać z kimś, kto przechodzi przez podobne doświadczenia. Grupy wsparcia (czasem nazywane grupami dla osób w żałobie) prowadzone są przez psychologów lub doświadczonych wolontariuszy i spotykają się np. w siedzibie organizacji albo online. Spotkania zwykle odbywają się regularnie (np. raz w tygodniu) i są bezpłatne. Dzięki rozmowom w grupie łatwiej jest zrozumieć własne uczucia, nauczyć się z nimi funkcjonować i stopniowo odnajdywać siły do dalszego życia. Badania dowodzą, że takie grupy mają wysoką skuteczność w pomaganiu ludziom w żałobie.
Skontaktuj się z lokalną organizacją pozarządową, aby dowiedzieć się, jaką pomoc oferuje. Wiele z nich wesprze Cię bezpłatnie i dyskretnie w momencie, kiedy najbardziej tego potrzebujesz. Aby skorzystać z pomocy, możesz zgłosić się do NGO telefonicznie, online (np. e-mailowo) lub osobiście w siedzibie organizacji. Listę organizacji pozarządowych znajdziesz na stronie www.spis.ngo.pl.
Ważne!
Wszystkie te formy pomocy składają się na system bezpieczeństwa, który ma Ci pomóc, gdy stajesz w obliczu utraty. Korzystaj z nich śmiało. Nie jesteś sam czy sama – są ludzie i instytucje gotowi Cię wesprzeć.
Zmiana sytuacji: wsparcie na wyciągnięcie ręki
Kiedy bliska osoba z niepełnosprawnością odchodzi albo gdy to ona traci swojego opiekuna, życie zmienia się całkowicie. Być może wcześniej udawało Ci się radzić sobie samodzielnie i żadne usługi ani wsparcie nie były Ci potrzebne. Może krępowało Cię to, że będziesz obciążać innych, a może nawet nie przyszło Ci do głowy, że przysługuje Ci pomoc.
Ale teraz sytuacja jest inna. Teraz możesz potrzebować wsparcia – i masz do niego prawo.
To nie znaczy, że sobie nie radzisz. To znaczy, że masz prawo sięgać po wsparcie, gdy go potrzebujesz, i że nie musisz wszystkiego robić samodzielnie.
Zaglądaj do tego przewodnika. Znajdź to, co pasuje do Twojej sytuacji. Nawet jeśli dziś jeszcze nie wiesz, czy dana forma wsparcia będzie Ci potrzebna, dobrze jest mieć świadomość, gdzie możesz się zgłosić. Pomoc jest bliżej, niż myślisz.
